Steeds meer mensen vliegen naar verre bestemmingen. Jetlag was 30 jaar geleden nog iets waar we zelden over hoorden; nu weten tienduizenden in ons land wat het is en velen hebben wel eens last van bijvoorbeeld slaapproblemen vanwege de jetlag, die overigens identiek zijn aan een ploegendienst.
Het principe van de jetlag is heel eenvoudig. Ons slaap-waakritme, gebaseerd op het circadiaan ritme van 25 uur en dagelijks gecorrigeerd met een uur, zit ons als het ware in het systeem. Het is niet slechts een kwestie van slapen en waken, maar ook van temperatuurdaling en hormoonproductie. Wie oost- of westwaarts gaat en tijdzones passeert, komt in een land waar mensen enkele uren vooruit of later leven. Om in dat andere land te kunnen functioneren, zal de reiziger zich dus aan een ander slaap-waakritme moeten aanpassen. Dit kost enkele dagen.
Jetlag en problemen slaap waakritme
Uit onderzoek naar de jetlag, slaap waakritme, en slaapproblemen blijkt dat het oostwaarts vliegen meer problemen oplevert dan het westwaarts gaan. Wie naar het oosten gaat, zal ginder in een land terechtkomen waar het bijvoorbeeld al 24.00 uur 's nachts is terwijl het eigen ritme nog gewend is dat het op dat moment pas 18.00 uur 's avonds is. Alle mensen in dat land gaan slapen en de reiziger zal zich dus proberen aan te passen, maar hij ligt in bed te draaien en kan de slaap niet vatten. (Probeer in eigen land maar eens om 18.00 uur 's avonds in één keer in slaap te vallen en vervolgens in slaap te blijven.) Pas tegen de ochtend komt de bevrijdende slaap, maar dan begint de dag al weer. Vanaf de moskee klinkt de oproep tot gebed of de wekker rinkelt om ons aan een afspraak te herinneren. Niet-uitgeslapen breng je de dag door. De eetlust is nihil. De stemming is beneden nul. Van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Dulles wordt beweerd dat hij door zijn jetlag de betrekkingen met president Nasser en Egypte voor vele jaren verprutste, en zakenlieden wordt aangeraden om de eerste drie dagen van het verblijf in een land met een andere tijdzone geen contracten te tekenen omdat het beoordelingsvermogen door slaapproblemen te wensen overlaat.
De duur van de jet lag is verschillend. Als vuistregel geldt dat het aantal dagen dat je last hebt van slaapproblemen overeenkomt met het aantal uren dat je je horloge hebt moeten veranderen. Er wordt echter ook beweerd dat een reis die zes tot zeven uur tijdsverschil in oostelijke richting overbrugt, zeven tot twintig dagen jetlag kan opleveren. Reizen in westelijke richting kost minder dagen aanpassing. Wie naar het westen reist, wordt gedwongen later te gaan slapen. Later inslapen dan je gewend bent, blijkt gemakkelijker te zijn dan vroeger inslapen.
Slaapproblemen bij jetlag en ploegendienst dezelfde
Wie in ploegendienst werkt, heeft met precies hetzelfde verschijnsel als bij de jetlag te maken, want ook dan moet het slaap-waakritme aangepast worden aan nieuwe omstandigheden met als gevolg slaapproblemen. In geïndustrialiseerde landen wordt door 20% van de arbeiders in ploegendiensten gewerkt. Dat gaat niet zonder problemen. Er treden, meestal tegen de ochtend, nogal wat ongelukken op door een late ploegendienst o.a. door slaapproblemen. Meer dan 80% van de mensen die ‘s nachts werken, blijkt op een gegeven moment tijdens de ploegendienst in slaap te vallen.
Het vervelende is dat juist op het moment dat iemand aan het nieuwe slaap-waakritme gewend is, de nachtelijke ploegendienst weer is afgelopen en de gewone dagdienst weer begint, waarna opnieuw het slaap-waakritme moet worden aangepast. Er is dan ook voor gepleit mensen te selecteren die er geen bezwaar tegen hebben altijd nachtdiensten te doen.
Naarmate we ouder worden, hebben we meer moeilijkheden met het aanpassen aan een ander slaap-waakritme, zoals bij ploegendienst en jetlag. Tussen het 30e en 40e jaar zijn we er het beste toe in staat en na ons 50e jaar gaat het minder eenvoudig.
De slaapproblemen van de jetlag zijn niet gemakkelijk op te lossen. Wie een vakantiereis maakt, moet gewoon de tijd nemen zich aan te passen. Je kunt 's morgens meestal wel uitslapen en 's nachts kun je wat lezen of brieven schrijven. Wie voor zijn werk reist, heeft hiertoe waarschijnlijk niet de gelegenheid.
Er is geprobeerd het slaap-waakritme te forceren door het gebruik van slaapmiddelen, maar dat is niet bij iedereen effectief. Eventueel zou je de eerste twee nachten een slaapmiddel kunnen gebruiken.
